Kort
Hér að neðan má skoða gagnvirk kort sem sýna dreifingu þekktustu minnihlutaafbrigðanna í íslenskum framburði.
Kortin eru unnin upp úr gögnum sem safnað var árið 2023. 960 manns tóku þátt í netkönnun á vegum SVIÐ þar sem þátttakendur tóku framburðarpróf, hlustuðu á upptökur, sögðu skoðun sína á mismunandi framburðarafbrigðum (öðrum en þeim sem þeir sjálfir nota) og svöruðu spurningum varðandi viðhorf þeirra til eigin framburðar.
Á kortunum er svörum einstaklinga úr sama póstnúmeri er dreift handahófskennt innan póstnúmerasvæðisins. Nákvæm staðsetning hvers punkts er því tilviljun háð og gefur ekki til kynna raunverulegar upplýsingar um þátttakendur. Hægt er að smella á punktana til að sjá hvaða aldurshóp viðkomandi þátttakandi tilheyrir og hvert upprunasvæði viðkomandi er. Staðsetning punktanna var miðuð við upprunasvæði þegar hægt var en annars núverandi búsetu.
Efnisyfirlit
Norðlenskur framburður
Harðmæli
Það kallast harðmæli þegar hljóðönin /p, t, k/ eru borin fram fráblásin á eftir löngu sérhljóði: tapa [tʰaːpʰa], bíta [piːtʰa], líka [liːkʰa]. Flestir bera þessi hljóðön fram ófráblásin (linmæli): tapa [tʰaːpa], bíta [piːta], líka [liːka]. Kjarnasvæði harðmælis eru Eyjafjörður og Þingeyjarsýslur en framburðinn má finna á mjög stóru svæði; allt frá Vestur-Húnavatnssýslu austur í Múlasýslur. Framburðurinn stendur nokkuð styrkum fótum og harðmælta málhafa er að finna í öllum aldurshópum.
Raddaður framburður
Það nefnist raddaður framburður þegar hljóðönin /m, n, l, ð/ eru borin fram rödduð á undan fráblásnu lokhljóði: hempa [hɛmpʰa], mennta [mɛntʰa], hjálpa [çaulpʰa], blaðka [plaðkʰa]. Í meirihlutaframburði eru þessi hljóðön órödduð og lokhljóðin jafnframt ófráblásin: hempa [hɛm ̥pa], mennta [mɛn ̥ta], hjálpa [çaul ̥pa], blaðka [plaθka]. Hljóðasambandið /lt/ hefur nokkra sérstöðu þegar kemur að röddun og er því sleppt hér. Hafi málhafar raddaðan framburð eru þeir sömuleiðis harðmæltir, en því er alls ekki alltaf öfugt farið. Raddaðan framburð er helst að finna á austanverðu Norðurlandi, en hann er á miklu undanhaldi og sjaldgæfur meðal ungs fólks.
Sunnlenskur framburður
Skaftfellskur einhljóðaframburður
Það nefnist skaftfellskur einhljóðaframburður þegar borið er fram langt einhljóð í áhersluatkvæði orða eins og logi [lɔːjɪ], hagi [haːjɪ], hugi [hʏːjɪ], stigi [stɪːjɪ], lögin [lœːjɪn]. Meirihluti málhafa hefur þar tvíhljóðaframburð: logi [lɔijɪ], hagi [haijɪ], hugi [hʏijɪ], stigi [stijɪ], lögin [lœijɪn]. Þar sem einhljóðaframburður á /e/ er afar sjaldgæfur er honum sleppt hér. Eins og nafnið gefur til kynna er skaftfellskur einhljóðaframburður algengastur í Skaftafellssýslum en hann er þó líka að finna í Vestmannaeyjum og Rangárvallasýslu. Framburðinn er að finna hjá málhöfum á öllum aldri og staða hans telst meðalsterk.
hv-framburður
Talað er um hv-framburð þegar orð eins og hvalur eru borin fram með uppgómmæltu önghljóði. Önghljóðið er ýmist kringt eða ókringt og stundum er greint á milli tveggja afbrigða þess kringda: [xaːlʏr ̥]/[xʷaːlʏr ̥]/[xvaːlʏr ̥]. Flestir málhafar bera slík orð fram með uppgómmæltu lokhljóði: [kʰvaːlʏr ̥]. Hér er ekki gerður greinarmunur á ólíkum gerðum önghljóðaframburðarins. Sterkan hv-framburð er nú fyrst og fremst að finna hjá skaftfellskum málhöfum um og upp úr fimmtugu og staða afbrigðisins telst því nokkuð veik
Vestfirskur framburður
Vestfirskur einhljóðaframburður
Í vestfirskum einhljóðaframburði eru hljóðönin /a/ og /ö/ borin fram sem einhljóð á undan /ng/ og /nk/: langur [laŋkʏr ̥], töng [tʰœŋk]. Flestir málhafar bera slík orð fram með tvíhljóði: langur [lauŋkʏr ̥], töng [tʰœiŋk]. Einhljóðaframburður á /e/ og /i/ hefur löngum verið sjaldgæfur og er því sleppt hér. Vestfirskur einhljóðaframburður er á miklu undanhaldi. Hann er nú nánast einungis að finna í Ísafjarðarsýslum og lítið ber á honum meðal yngri málhafa.
Vestfirsk áhersla
Það nefnist vestfirsk áhersla þegar aðaláhersla er lögð á forsetninguna í sambandinu atviksorð + forsetning + fornafn: framan Í mig [framan ̍iːmɪɣ], út ÚR þér [ut ̍uːrðjɛr]. Flestir hafa aðaláherslu á atviksorðinu í þessu sambandi: FRAMAN í mig [̍fraːmanimɪɣ], ÚT úr þér [̍uːturðjɛr]. Áberandi vestfirsk áhersla kom aðeins fyrir í upplestri eins þátttakanda. Hún kemur þó almennt ekki fyrir í lestri nema hjá þeim sem lesa verulega liðlega og því er nokkuð erfitt að rannsaka tíðni hennar og útbreiðslu skipulega.