Skynjunarkort

Hér að neðan er að finna gagnvirk kort sem sýna hversu vel fólk þekkir helstu minnihlutaafbrigðin í íslenskum framburði.

Kortin eru unnin upp úr gögnum sem safnað var árið 2023. 960 manns tóku þátt í netkönnun á vegum SVIÐ þar sem þátttakendur tóku framburðarpróf, hlustuðu á upptökur, sögðu skoðun sína á mismunandi framburðarafbrigðum og svöruðu spurningum varðandi viðhorf þeirra til eigin framburðar.

Hér að neðan má sjá niðurstöður hlustunarhluta könnunarinnar. Þátttakendur hlustuðu á upptökur af svæðisbundnum framburði frá öðrum svæðum en þeirra eigin heimasvæði. Eftir að hafa hlustað á upptökurnar voru þátttakendur spurðir hvaðan þeir héldu að lesarinn væri. Fyrst voru þeir spurðir um landsvæði og síðan gafst þeim kostur á að nefna nákvæmari staðsetningu.

Á kortunum má sjá hve hátt hlutfall valdi hvaða landsvæði og þá staði sem nefndir voru í kjölfarið. Stærð letursins í nafni staðanna fer eftir því hve margir nefndu hvern stað.

Norðlenskur framburður

Nánast allir þeir sem hlustuðu á norðlenska lesarann höfðu rétt fyrir sér um uppruna hans og svo virðist sem fólk á öllum aldri þekki norðlenska framburðinn vel.

Þátttakendur höfðu líka góða hugmynd um hvar norðlensk framburðareinkenni er helst að finna, nefnilega í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum. Sá staður sem oftast var nefndur er Akureyri, langstærsti þéttbýlisstaðurinn á Norðurlandi en líka sá stærsti á kjarnasvæði norðlenskra framburðareinkenna.

Smelltu á hnappinn hér að neðan til að hlusta á upplestur norðlenska lesarans. Hann er bæði harðmæltur og með raddaðan framburð (um þessi einkenni og útbreiðslu þeirra má lesa hér).

Sunnlenskur framburður

Nærri helmingur þátttakenda gat sér réttilega til um uppruna sunnlenska lesarans. Það landsvæði sem næstoftast var nefnt er Austfirðir (15%), en það má mögulega skýra með því að áður var talsvert um einhljóðaframburð í Suður-Múlasýslu og hv-framburð í Norður- og Suður-Múlasýslu.

Að auki er það á Suðausturlandi sem sunnlensku einkennin eru sterkust, en þegar þátttakendur voru spurðir um nákvæmari staðsetningu lesarans voru það einmitt Skaftafellssýslur og Höfn í Hornafirði sem oftast voru nefnd. Þó sést að svörin eru dreifð víða um land og greinilegt er að sunnlensku framburðareinkennin eru ekki jafn vel þekkt og þau norðlensku.

Smelltu á hnappinn hér að neðan til að hlusta á upplestur sunnlenska lesarans. Hann hefur bæði skaftfellskan einhljóðaframburð og hv-framburð (um þessi einkenni og útbreiðslu þeirra má lesa hér).

Vestfirskur framburður

Tveir af þremur þátttakendum töldu vestfirska lesarann réttilega af Vestfjörðum. Fimmtungur taldi hann norðlenskan og svör annarra dreifðust á aðra landshluta. Norðurland gæti verið sá landshluti sem mörgum dettur fyrst í hug þegar bera á kennsl á „öðruvísi“ framburð og Norðlendingar sjálfir eru þar raunar ekki undanskildir. Þegar litið er til svarenda undir 45 ára (þeirra sem höfðu sjaldnast rétt fyrir sér um uppruna Vestfirðingsins) var hlutfall þeirra sem taldi hann norðlenskan nánast jafnt meðal Norðlendinga og Sunnlendinga (um 40%).

Ísafjörður var langoftast nefndur þegar kom að nákvæmari staðsetningu lesarans. Einhljóðaframburður stendur vissulega sterkast í Ísafjarðarsýslum og þetta er því í nokkru samræmi við dreifinguna. Ísafjörður er þó líka höfuðstaður Vestfjarða allra og hann gæti einfaldlega verið sá staður sem mörgum dettur fyrst í hug þegar þeir hugsa um landsvæðið.

Smelltu á hnappinn hér að neðan til að hlusta á upplestur vestfirska lesarans. Hann er með vestfirskan einhljóðaframburð (á /a/) en ekki vestfirska áherslu (um þessi einkenni og útbreiðslu þeirra má lesa hér).